SCF بهعنوان یک سازوکار مالی موثر در بهینهسازی جریان نقدی، کاهش ریسکهای مالی و ارتقای کارآیی در طول زنجیرههای تامین جهانی، نقش اساسی در پویاییهای اقتصادی ایفا میکند. در شرایطی که بخش قابلتوجهی از تولیدکنندگان کشور برای تامین سرمایه در گردش با بحران مواجه هستند، فناوریهای مالی میتوانند نقش مهمی در حل این چالش ایفا کنند. یکی از اصلیترین گرههای نظام تولید، نقدینگی در گردش است.
فاصله زمانی بین خرید مواد اولیه و فروش نهایی کالا، برای شرکتها هزینه زیادی دارد. بر اساس آمار بانک مرکزی، در یازدهماهه نخست سال ۱۴۰۳، بیش از ۷۶ درصد تسهیلات حقوقی صرف تامین سرمایه در گردش شده است. وقتی به زنجیره تامین نگاه میکنید، میبینید که یک تأخیر کوچک در پرداخت، میتواند کل فرایند را مختل کند. این یعنی ما نیازمند راهکاری هستیم که نهتنها پول تزریق کند، بلکه فرایند گردش مالی در زنجیره را هوشمند، شفاف و کارآمد کند.
.
فهرست مطالب
چرایی ایجاد SCF
تامین مالی زنجیرهای، بهعنوان مجموعهای از راهکارهای مالی نوآورانه، با هدف تسهیل و بهینهسازی گردش وجوه در امتداد زنجیرههای تامین، کاهش مخاطرات مالی و بهبود دسترسی بنگاههای اقتصادی، بهویژه شرکتهای کوچک و متوسط (SMEs)، به منابع مالی طراحی شده است. در مواجهه با چالشهای اقتصاد جهانی نظیر بحرانهای مالی و تغییرات اقلیمی،SCF نقش بسزایی در پشتیبانی از تجارت و ترویج رشد پایدار ایفا میکند. بانکهای تجاری و توسعهای، بهعنوان دو گروه اصلی از نهادهای مالی فعال در این حوزه، با وجود هدف مشترک در تسهیل تامین مالی، از منظر انگیزهها، اولویتها و رویکردهای عملیاتی، تفاوتهای قابلتوجهی دارند.
.
.
بانکهای تجاری و SCF : تمرکز بر کارآیی مالی و مدیریت ریسک
بانکهای تجاری که عملکرد آنها بر مبنای اصل حداکثرسازی ارزش سهامداران استوار است، در عرصه SCF تمرکز اصلی خود را بر بهینهسازی گردش سرمایه مشتریان شرکتی بزرگ (خریداران اصلی) و کاهش ریسکهای مالی مترتب بر معاملات زنجیره تامین معطوف میکنند. این بانکها، به طور معمول، از رتبه اعتباری خریدار بهعنوان مبنایی برای تعیین شرایط تامین مالی تامینکنندگان استفاده کرده و از این طریق، امکان دسترسی تامینکنندگان به تسهیلات مالی با نرخهای رقابتیتر را فراهم میآورند.
ابزارهای کلیدی مورد استفاده بانکهای تجاری شامل فاکتورینگ (واگذاری مطالبات)، فورفیتینگ (خرید غیرقابل برگشت اسناد تجاری مدتدار) و برنامههای تامین مالی خرید (PO Financing) هستند که عمدتا با هدف بهبود نقدینگی فروشندگان و افزایش دوره پرداخت خریداران به کار گرفته میشوند.
.
براساس گزارشهای سال ۲۰۲۳، بانکهای تجاری در سطح جهانی با سهمی بالغ بر ۵۹.۵درصد، بهعنوان بزرگترین ارائهدهندگان خدمات SCF شناخته میشوند. این نهادها، بهویژه در نقش واسطههای مالی در تسهیل پرداختها و ارائه تسهیلات کوتاهمدت عمل کرده و عمدتا در پی ارتقای کارآیی مالی در طول زنجیره تامین هستند. در این رویکرد، اولویت بانکهای تجاری، کسب درآمد از طریق کارمزدهای خدمات کوتاهمدت بوده و معمولا از پذیرش ریسک اعتباری بالاتر مرتبط با تامینکنندگان کوچکتر اجتناب میکنند.
.
.
بانکهای تجاری با تمرکز بر بهینهسازی مالی کوتاهمدت و مدیریت ریسک برای مشتریان شرکتی بزرگ، به تامین مالی زنجیرهای مینگرند؛ در مقابل، بانکهای توسعهای از SCF بهعنوان ابزاری راهبردی در جهت ارتقای شمول مالی، توانمندسازی بنگاههای کوچک و متوسط (SMEs) و حمایت از توسعه اقتصادی پایدار بهره میگیرند. لازم به یادآوری است که این مقاله با تحلیل تفاوتهای بنیادین در اهداف، عملکرد و تاثیرات این دو نوع نهاد مالی در تامین مالی زنجیرهای، بر اهمیت تعامل و همافزایی آنها در جهت ایجاد زنجیرههای تامین پایدار و فراگیر تاکید دارد.
.
بانکهای توسعهای و SCF: رویکرد توسعهمحور و شمول مالی
در مقابل، بانکهای توسعهای، با ماموریت ارتقای توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی، به SCF بهعنوان ابزاری راهبردی در جهت ارتقای شمول مالی، توانمندسازی بنگاههای کوچک و متوسط (SMEs) و بهبود شرایط اقتصادی در کشورهای در حال توسعه مینگرند. این بانکها، بهویژه در اقتصادهای در حال گذار، از SCF بهعنوان بستری برای تسهیل دسترسی بنگاههای کوچک به منابع مالی و تقویت نقش آنها در زنجیرههای تامین ارزش استفاده میکنند.
در این راستا، بانکهای توسعهای ممکن است با پذیرش سطوح ریسک بالاتر، تسهیلات مالی را به تامینکنندگان با اعتبار محدود ارائه کرده و از ابزارهای متنوعی نظیر ضمانتهای اعتباری، تسهیم ریسک و برنامههای ظرفیتسازی فنی بهره گیرند. آنها همچنین ممکن است از ابزارهایی مانند تامین مالی مبتنی بر موجودی (Inventory Financing) برای کمک به SMEs در مدیریت سرمایه در گردش خود استفاده کنند.
.
.
براساس گزارشهای بانک توسعه آسیایی (ADB) در سال ۲۰۲۳، این نهاد برنامههای SCF را با تمرکز ویژه بر توانمندسازی SMEs در کشورهای در حال توسعه به اجرا درآورده است. این برنامهها، بهطور معمول، شامل ارائه مشاورههای فنی، آموزشهای تخصصی و تامین منابع مالی هدفمند بوده که به بهبود فرآیندهای مالی و تجاری SMEs کمک شایانی میکند. برای مثال، ADB از طریق برنامه تضمین تجارت(Trade Finance Program) خود، ریسک معاملات تجاری را برای بانکهای محلی کاهش داده و از این طریق، امکان دسترسی SMEs به SCF را افزایش میدهد.
.
نتیجه گیری
پیادهسازی اثربخش برنامههای SCF مستلزم غلبه بر چالشهایی نظیر پیچیدگی ساختارهای زنجیره تامین، ضرورت همکاری تنگاتنگ میان خریداران و تامینکنندگان و مدیریت هزینههای عملیاتی است. همچنین، نداشتن آگاهی کافی SMEs از مزایای SCF و فقدان زیرساختهای فناوری مناسب در برخی مناطق میتواند مانع گسترش این سازوکار مالی شود. با این حال، فرصتهای قابلتوجهی برای هر دو نوع بانک در توسعه و گسترش دامنه SCF وجود دارد.
